Skutki upadłości dla upadłego

Osoba fizyczna, która jest zainteresowana upadłością konsumencką bez wątpienia powinna zdawać sobie sprawę z zasięgu oddziaływania postanowień, które niesie za sobą ogłoszenie upadłości.
 

Podstawowym skutkiem dla upadłego, związanym bezpośrednio z momentem ogłoszenia upadłości, jest utrata przez niego zarządu nad swoim majątkiem – masą majątkową – na rzecz ustanowionego przez sąd syndyka. Sąd może również zezwolić na prowadzenie likwidacji przez upadłego pod nadzorem syndyka (art. 4912 pkt 5 w zw. z art. 75 u.p.u.n.). Umożliwienie konsumentowi samodzielnego prowadzenia upadłości nie powinno być z pewnością zasadą. Bez wątpienia postępowanie powinno być prowadzone z dochowaniem odpowiedniej rzetelności, ale również powinno spełniać postulat szybkości – który może nie zostać zrealizowany kiedy likwidację będzie prowadził konsument, z oczywistych względów kierujący się swoim interesem.
 

W związku z nastąpieniem zdarzenia utraty zarządu nad swoim majątkiem, warto podkreślić jeszcze jeden fakt. Co do zasady każda czynność w postaci spełnienia świadczenia do rąk upadłego – zamiast do rąk syndyka – który nie prowadzi zarządu nad swoim majątkiem powinna być z mocy prawa nieważna. Taka regulacja pozwala uniknąć sytuacji, w których upadły uszczuplałby możliwość dochodzenia wierzytelności przez podmioty uprawnione .
 

Przede wszystkim powstaną określone skutki co do zobowiązań upadłego.
 

W tym miejscu warto zaznaczyć, iż ta kwestia uregulowana jest w przepisach z części ogólnej Ustawy prawo upadłościowe i naprawcze – art. 91-118. Wcześniej warto jednak przywołać regulację art. 83 u.p.u.n., który stanowi, iż nieważne są postanowienia umowy zastrzegające na wypadek ogłoszenia upadłości zmianę lub rozwiązanie stosunku prawnego, którego stroną jest upadły. Regulacja nakłada na upadłego – moim zdaniem słusznie – ograniczenie, które ma docelowo chronić wierzycieli przed „zaplanowanym” przygotowaniem bankructwa. W przypadku gdyby doszło do zawarcia umowy mającej w swoim założeniu kreowanie stosunku prawnego w związku z zaistniałą upadłością, będzie ona dotknięta skutkiem nieważności.
 

Art. 91 u.p.u.n., wskazuje nam na to, iż w przypadku zobowiązań pieniężnych upadłego, których termin płatności jeszcze nie nastąpił, staną się one wymagalne z dniem ogłoszenia upadłości. Jeżeli istniały jakieś zobowiązania niepieniężne, zamienią się one z dniem ogłoszenia upadłości konsumenckiej w zobowiązania pieniężne. Takie zobowiązania stają się również wymagalne, chociażby termin ich wykonania jeszcze nie nastąpił. Powstała w momencie ogłoszenia upadłości masa upadłości, ma zaspokoić oprócz podstawowych wierzytelności, również odsetki za nie – za okres od dnia ogłoszenia upadłości (Art. 92 u.p.u.n.). Taka regulacja nie będzie jednakże dotyczyć odsetek od wierzytelności, które zostały zabezpieczone przez hipotekę, wpis w rejestrze, zastaw, zastaw rejestrowy, zastaw skarbowy czy też hipotekę morską (art. 92 ust. 2 u.p.u.n.). 
 

Kolejne przepisy wskazują nam na możliwość potrącenia wierzytelności upadłego z wierzytelnościami wierzyciela. Będzie to możliwe jednakże tylko w momencie, gdy obie wierzytelności istniały w dniu ogłoszenia upadłości – nawet jeżeli termin którejkolwiek z nich jeszcze nie nastąpił (art. 93 u.p.u.n.). Szczegółowe zasady określające sposób w jaki można takie wierzytelności potrącać określają art. 93 ust. 2 – 96 u.p.u.n. Należy w tym miejscu wskazać na to, iż wierzyciel będzie mógł skorzystać z prawa potrącenia nie później niż przy zgłoszenia swojej wierzytelności.
 

Istotnym przepisem regulującym skutki upadłości w stosunku do upadłego konsumenta jest art. 98 u.p.u.n. Regulacja tego przepisu dotyczy problemu umów wzajemnych. Podstawową cechą takich umów jest uzależnienie świadczenia jednej strony od świadczenia drugiej. Ponadto każda ze stron w wyniku wykonania umowy powinna uzyskać określoną korzyść majątkową . Są to równocześnie umowy najczęściej spotykane w obrocie gospodarczym . Zgodnie z literalnym brzmieniem: Jeżeli w dniu ogłoszenia upadłości zobowiązania z umowy wzajemnej nie zostały wykonane w całości lub w części, syndyk może wykonać zobowiązanie upadłego i zażądać od drugiej strony spełnienia świadczenia wzajemnego lub od umowy odstąpić. Na żądanie drugiej strony złożone w formie pisemnej z datą pewną, syndyk w terminie trzech miesięcy oświadczy na piśmie, czy od umowy odstępuje, czy też żąda jej wykonania. Niezłożenie w tym terminie oświadczenia przez syndyka uważa się za odstąpienie od umowy. Druga strona, która ma obowiązek spełnić świadczenie wcześniej, może wstrzymać się ze spełnieniem świadczenia, do czasu spełnienia lub zabezpieczenia świadczenia wzajemnego. Prawo to drugiej stronie nie przysługuje, jeżeli w czasie zawarcia umowy wiedziała lub wiedzieć powinna o istnieniu podstaw do ogłoszenia upadłości (art. 98 u.p.u.n.).

W momencie ogłoszenia upadłości wygasają umowy zlecenia, komisu, zarządzania papierami wartościowymi, w których upadły był osobą dającą zlecenie lub komitentem (art. 102 u.p.u.n.). Wygaśnie również umowa agencyjna – w wypadku wierzyciela będzie on mógł dochodzić wierzytelności powstałej z tytułu straty poniesionej wskutek wygaśnięcia umowy (art. 103 u.p.u.n.). Wygaśnie umowa użyczenia – z mocy prawa jeżeli rzecz nie została wydana, a wypadku gdyby doszło do takiej sytuacji to na wniosek jednej ze stron (art. 104 u.p.u.n.). Wygasną umowy pożyczki, jeżeli jej przedmiot nie został jeszcze wydany (art. 105 u.p.u.n.). Pobranie z góry przez upadłego przed ogłoszeniem upadłości czynszu najmu rzeczy ruchomej za czas dłuższy niż sześć miesięcy, licząc od dnia ogłoszenia upadłości, nie zwalnia najemcy od obowiązku zapłaty czynszu do masy upadłości (art. 106 u.p.u.n.). 
 

W przypadku ogłoszenia upadłości, wygasną również umowy kredytu jeżeli przed tym terminem kredytodawca nie przekazał środków pieniężnych do dyspozycji upadłego. Kredytodawca może dochodzić naprawienia szkody w postępowaniu upadłościowym, zgłaszając te wierzytelności sędziemu-komisarzowi. W razie oddania do dyspozycji upadłego przed dniem ogłoszenia upadłości części środków pieniężnych, upadły traci prawo do żądania wypłaty części nie przekazanej (art. 111 u.p.u.n.). Wygasną również umowy skrytek sejfowych zawarte z bankami oraz umowy o przechowanie (art. 113 u.p.u.n.). Ogłoszenie upadłości nie będzie miało natomiast wpływu na umowy rachunku bankowego i rachunku papierów wartościowych upadłego (art. 112 u.p.u.n.). Nie wywrze również żadnego skutku na umowy obowiązkowego ubezpieczenia (art. 115 u.p.u.n.). 

Pojawiają się również określone skutki związane z udzielonymi pełnomocnictwami. Zgodnie z wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 13 grudnia 2007r.: w wyniku ogłoszenia upadłości mocodawcy wygasa udzielone przez niego pełnomocnictwo do wypełnienia weksli in blanco i nie odżywa z mocy prawa po uchyleniu postanowienia o ogłoszeniu upadłości i oddaleniu wniosku . Szerzej na temat udzielonych pełnomocnictw wypowiedział się Sąd Najwyższy w postanowieniu z 7 listopada 2003r. Zgodnie z nim z chwilą ogłoszenia upadłości mocodawcy wygasa udzielone przez niego pełnomocnictwo prawa materialnego i procesowego .
 

Kolejną sferą, w której powstaną dla upadłego określone skutki, są nabyte przez niego spadki. Regulacja art. 119 u.p.u.n. wskazuje nam na to, iż jeżeli spadek został otwarty po ogłoszeniu upadłości wejdzie on do masy upadłości. Nie jest konieczne składanie oświadczenia o przyjęciu spadku, – wejdzie w skład masy z samej mocy prawa – ale zgodnie z regulacją art. 119 u.p.u.n. nastąpi ono z dobrodziejstwem inwentarza. Przepisy te zastosowane zostaną również w przypadku gdy otwarcie spadku nastąpiło przed ogłoszeniem upadłości, a upadły nie złożył oświadczenia o przyjęciu spadku. Regulacje znajdą zastosowanie również w przypadku zapisów. Ciekawym zagadnieniem będzie kwestia związana z problemem przyjęcia spadku przez dłużnika, który w niewielkim odstępie czasu dokonuje upadłości, a następnie w momencie działu spadku przekazuje swoją część na innego spadkobiercę. W takim przypadku konieczne i zasadne wydawać się będzie zastosowanie przepisów Kodeksu cywilnego mówiących o bezskuteczności takiej czynności. Bezskuteczne będzie natomiast odrzucenie spadku, jeżeli zostało złożone po ogłoszeniu upadłości (art. 123 u.p.u.n.).
 

Ogłoszenie upadłości będzie wywoływać również określone skutki związane z bezskutecznością określonych czynności, dokonanych przez upadłego jeszcze przed dokonaniem upadłości konsumenckiej. Zagadnienie to zostało uregulowane w przepisach art. 127-135 u.p.u.n. Wskazane przepisy mają na celu wyeliminowanie sytuacji, w których dłużnik, mając świadomość swoich problemów finansowych, wyprowadza określone składniki majątkowe, szkodząc tym samym wierzycielom . Bezskuteczne w stosunku do masy upadłości będą czynności prawne dokonane przez upadłego w ciągu roku przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości. Nie będzie miało znaczenia czy czynności były dokonane pod tytułem darmym czy też odpłatnie. W tym miejscu należy wskazać, iż pojęcie czynności darmych obejmuje nie tylko umowę darowizny, ale również umowę nieodpłatną czy też jednostronnie zobowiązującą . Jedynym ograniczeniem będzie to czy były to czynności przewyższające w rażącym stopniu wartość otrzymanego przez upadłego świadczenia lub zastrzeżonego dla upadłego lub osoby trzeciej. Podobny skutek będzie dotyczył ugód sądowych, uznania powództwa oraz zrzeczenia się roszczenia (art. 127 u.p.u.n.).
 

Jak już zostało wskazane wcześniej, w momencie ogłoszenia upadłości dochodzi co do zasady do przekształcenia całego majątku w masę upadłości oraz do sprzedania składników majątku. Ze szczególną sytuacją dotyczącą składników majątkowych będziemy mieli do czynienia w przypadku lokalu mieszkalnego lub domu rodzinnego,  w którym zamieszkuje upadły. Po dokonaniu sprzedaży takiej nieruchomości, należy wydzielić upadłemu kwotę, która będzie odpowiadać przeciętnemu czynszowi najmu lokalu mieszkalnego za okres dwunastu miesięcy. Wysokość takiego czynszu określa co do zasady sędzia-komisarz na wniosek syndyka (art. 4916 u.p.u.n.). W przepisach nie zostało określone czy musi to być przeciętny czynsz za lokal o podobnej powierzchni 

i lokalizacji . Może to rodzić pewne problemy, gdyż nie określono czy pod pojęciem przeciętności należy rozumieć podobne mieszkania – czyli np. gdy upadły mieszkał  w lokalu o powierzchni 150m2 w atrakcyjnej lokalizacji to weźmiemy takie pod uwagę? – czy też przeciętne mieszkania sensie szerszym – np. na tle całego miasta. Wskazuje się jednak, iż należy uwzględnić potrzeby mieszkaniowe upadłego, takie jak: wiek, liczbę członków rodziny – ewentualne jej powiększenie, stan zdrowia itp.  Po ogłoszeniu upadłości zarówno upadły, jak i jego rodzina będą musieli opuścić lokal, w którym zamieszkują. Nie będzie natomiast przysługiwało mu prawo do lokalu zastępczego lub socjalnego. Warto podkreślić również, iż upadły powinien dokonać szybkiego opuszczenia lokalu. Taka sytuacja wynika z faktu, iż wspomniany czynsz będzie mógł być wypłacony dopiero po spełnieniu tej przesłanki . Pojawiają się jednak głosy wskazujące na konieczność zmiany obowiązujących przepisów przez umożliwienie upadłemu pozostanie w swoim mieszkaniu – zaznaczając, iż taka sytuacja może nastąpić dopiero w momencie gdy upadły nie dotrzymałby planu spłaty wierzycieli . Warto również wskazać na poprzednie projekty ustawy, w tym jeden z nich wskazujący na to, iż w sytuacji w której upadły zamieszkiwałby lokal wraz z rodziną, gdzie powierzchnia na 1 osobę nie przekraczałaby 10m2, byłby wyłączony z masy upadłości .