Plan spłaty wierzycieli

Swoistym następstwem ustalenia masy upadłości, w postępowaniu upadłościowym jest określenie planu podziału, a następnie planu spłaty wierzycieli. Co do zasady w postępowaniu upadłościowym dotyczącym osób fizycznych nieprowadzących działalności gospodarczej, wierzyciele będą zaspokajani w oparciu o zasady ogólne obowiązujące w postępowaniu upadłościowym obejmującym likwidację majątku upadłego . Oznacza to, iż wierzyciele zostaną zaspokojeni przede wszystkim z likwidowanego majątku – masy upadłości – która w wyniku spieniężenia zostaje podzielona na dwie sumy. Pierwszą stanowią fundusze masy upadłości, natomiast drugą sumy otrzymane w związku ze zbycie rzeczy i praw obciążonych rzeczowo. Fundusze masy upadłości obejmują sumy uzyskane z likwidacji masy upadłości oraz dochód uzyskany z prowadzenia lub wydzierżawienia przedsiębiorstwa upadłego, a także odsetki od tych sum zdeponowanych w banku, chyba że przepisy ustawy stanowią inaczej (art. 335 u.p.u.n.). Sumy uzyskane z likwidacji rzeczy, wierzytelności i praw obciążonych hipoteką, zastawem, zastawem rejestrowym, zastawem skarbowym i hipoteką morską przeznacza się na zaspokojenie wierzycieli, których wierzytelności były zabezpieczone na tych rzeczach lub prawach z zachowaniem przepisów ustawy. Kwoty pozostałe po zaspokojeniu tych wierzytelności wchodzą do funduszów masy upadłości . Przepisy o zaspokojeniu wierzytelności zabezpieczonej zastawem stosuje się odpowiednio do zaspokojenia wierzytelności zabezpieczonych przez przeniesienie na wierzyciela prawa własności rzeczy, wierzytelności i innego prawa (art. 336 u.p.u.n.). W przypadku gdyby wierzyciele, którzy posiadali zabezpieczenie swoich wierzytelności, nie zaspokoili się w wyniku sprzedaży składników majątku, na którym posiadali zabezpieczenie, będą zaspokajani z masy upadłości, a jeżeli ta nie wystarczy na wykonanie ciążących na upadłym zobowiązań wobec nich, znajdą się w fazie planu spłaty wierzycieli (art. 340 u.p.u.n.).
 

Postępowanie upadłościowe dotyczące osób fizycznych nieprowadzących działalności gospodarczej, wprowadziło do prawa upadłościowego zupełnie nową instytucję nazwaną planem spłaty wierzycieli. Żeby zrozumieć czym jest plan spłaty i jaki jest jego cel, niezbędne jest zrozumienie filozofii uregulowania upadłości konsumenckiej w polskim prawie. Należy przyjąć, iż ustawodawca zakłada, iż wierzyciele upadłego, pomimo przeprowadzenia likwidacji jago majątku w sposób analogiczny do postępowania dotyczącego przedsiębiorców, nie zostaną w całości zaspokojeni. Przyjęcie takiego założenia w momencie regulowania analizowanej instytucji, zdeterminowało to, iż postępowanie upadłościowe nie kończy się w momencie zlikwidowania majątku. W związku z tym, realizacja jednego z fundamentalnych założeń procedury upadłości, czyli zaspokojenia wierzycieli zostaje przeniesiona do następnej fazy postępowania. 
 

Co do zasady, plan spłaty jest instytucją, która zawiera w sobie pewne elementy upadłości z możliwością zawarcia układu . Warto wskazać w tym miejscu co łączy te dwie instytucje oraz jakie są podstawowe różnice między nimi. Zarówno układ z wierzycielami, jak i plan spłaty, przeprowadza w pewien sposób restrukturyzację majątku upadłego. Jednakże zasadniczą różnicą jest regulacja wskazująca na to, iż propozycje układowe mogą mieć dowolny charakter, natomiast regulacje dotyczące planu spłaty mają ściśle określoną treść. Przepisy art. 4917 ust. 1 u.p.u.n., wskazują nam na to, iż plan spłaty wierzycieli będzie co do zasady ograniczał się do ustalenia odroczonych terminów spłat oraz odpowiedniego rozłożenia ich na raty. Odpowiada to w zasadzie przepisom dotyczący propozycji układowych, które stanowią, iż propozycje restrukturyzacji zobowiązań upadłego mogą obejmować w szczególności odroczenie wykonania zobowiązań, rozłożenie spłaty długów na raty (art. 270 ust. 1 pkt 1 i 2 u.p.u.n.). Przepisy dotyczące postępowania upadłościowego z możliwością zawarcia układu zawierają ponadto możliwość zmniejszenia długów (art. 270 ust. 1 pkt 3 u.p.u.n.) Takie rozwiązanie również pojawia się we wskazanej wcześniej regulacji dotyczącej planu spłaty wierzycieli w upadłości konsumenckiej. Podkreśla się jednakże, iż przyjęte w przepisach dotyczących upadłości osób fizycznych rozwiązanie, jest bliższe konstrukcyjnie częściowemu umorzeniu zobowiązań upadłego przedsiębiorcy będącego osobą fizyczną, które dokonywane jest pod koniec postępowania likwidacyjnego (art. 369 i 370 u.p.u.n.). W związku z przyjętymi założeniami warto podkreślić, iż plan spłaty wierzycieli jest konstrukcją skomplikowaną. Problem będzie na tyle złożony,  że wymagać będzie momentami zastosowania przepisów norm dotyczących upadłości likwidacyjnej, oraz stosowanych w drodze analogii przepisów dotyczących układów zawieranych przez przedsiębiorców z jego wierzycielami, w postępowaniu układowym. 
 

Wierzytelności, które nie zostały zaspokojone zgodnie z ogólnymi zasadami obowiązującymi w postępowaniu likwidacyjnym, objęte są planem spłaty. Co do zasady, plan spłaty określa zatem, które z wierzytelności, niezaspokojonych w postępowaniu upadłościowym z funduszów masy lub sum uzyskanych ze zbycia rzeczy i praw obciążonych rzeczowo, upadły konsument będzie spłacać po zakończeniu postępowania upadłościowego oraz terminy ich spłat, a także, jaka część zobowiązań upadłego, po wykonaniu planu spłat, będzie umorzona (art. 4917 ust.1). Na wypadek zakończenia postępowania upadłościowego bez wszczynania fazy realizacji planu spłaty potencjalne, o czym wspomniane zostało powyżej, zastosowanie mogą znaleźć art. 369 i 370 u.p.u.n., których następstwem byłoby częściowe umorzenie zobowiązań bez potrzeby wykonania planu. Takie rozstrzygnięcie byłoby jednak krzywdzące dla wierzycieli, którzy mają prawo oczekiwać kontynuowania postępowania upadłościowego, i należy je odrzucić. Tym samym perspektywa umorzenia zadłużenia jedynie na skutek zrealizowania planu spłaty będzie czynnikiem motywującym konsumenta do podjęcie się go.
 

W uzasadnieniu do projektu ustawy o zmianie ustawy prawo upadłościowe i naprawcze, wskazano na to, iż dłużnik powinien dobrowolnie spłacać swoje zobowiązania w planie spłaty. Podkreśla się, iż idee uregulowania planu spłaty odzwierciedla dążenie do równouprawnienia stron, a tym samym ochrony interesów wierzycieli. W uzasadnieniu do projektu ustawy wskazano bowiem, iż postępowanie upadłościowe dotyczące osób fizycznych nieprowadzących działalności gospodarczej ze swej natury jest przywilejem dla dłużnika .