Czym skutkuje ogłoszenie upadłości konsumenckiej dla wierzycieli

Jednym z podstawowych celów postępowania upadłościowego jest zaspokojenie roszczeń wierzycieli. Chcąc zaspokoić swoje żądania w toku postępowania upadłościowego, wierzyciele powinni w terminie wskazanym w postanowieniu o ogłoszeniu upadłości, zgłosić sędziemu-komisarzowi swoje wierzytelności. Takie zgłoszenie wywrze podobny skutek jak wytoczenia powództwa w procesie cywilnym . Zgłoszone wierzytelności badane są pod kątem zasadności. Uznanie wierzytelności rodzi podstawowy skutek dla wierzyciela. Dzięki niemu będzie mógł ubiegać się o zaspokojenie swoich roszczeń w toku postępowania upadłościowego. Uprawnienie do zgłoszenia wierzytelności posiadają zarówno wierzyciele osobiści upadłego, ale również wierzyciele, których wierzytelności zostały zabezpieczone hipoteką, zastawem rejestrowym, zastawem skarbowy, hipoteką morską lub przez inny wpis w księdze wieczystej lub w rejestrze okrętowym (art. 236 u.p.u.n.). Co do zasady wierzytelności, żeby mogły być w ogóle ujęte w toku postępowania upadłościowego, muszą być zgłoszone. Od tej zasady przewidziane są jednak wyjątki. Jeżeli wierzyciel nie zgłosi wierzytelności zabezpieczonej hipoteką, zastawem itd., będą one umieszczone na liście wierzytelności z urzędu (art. 236 ust. 2 u.p.u.n.). Podobna sytuacja będzie miała miejsce w przypadku należności wynikających ze stosunku pracy. W odmienny sposób kształtuje się natomiast kwestia zgłaszania wierzytelności osobistych – czyli tych, które nie są zabezpieczone w żaden z wymienionych wyżej sposobów. Jedyną możliwością ich dochodzenia jest zgłoszenie w odpowiednim terminie - taki jest określany przez sędziego-komisarza w postanowieniu o ogłoszeniu upadłości. Brak zgłoszenia powoduje, iż wierzyciel nie będzie mógł dochodzić swoich roszczeń w toku postępowania upadłościowego. Nie oznacza to jednak, iż zostanie on całkowicie pozbawiony możliwości zaspokojenia swoich wierzytelności. Będzie to jednak odroczone w czasie – najpierw zaspokojeni będą wierzyciele, którzy dokonali zgłoszenia, przez co zyskają prawo do zaspokojenia z masy upadłości. Warto w tym miejscu wskazać, iż w przypadku upadłości osób prawnych, w rzeczywistości po ogłoszeniu upadłości i zlikwidowaniu majątku, nie będzie już żadnego majątku,

z którego wierzyciele, którzy nie zgłosili swoich wierzytelności mogliby się zaspokoić – zlikwidowana osoba prawna, nie może być podmiotem praw i obowiązków.
 

W przypadku osób fizycznych, do takiej sytuacji nie dojdzie, gdyż zarówno w szerokiej materii polskiego prawa jak i, w przypadku prawa upadłościowego nie mamy do czynienia z instytucją tzw. „śmierci cywilnej”. 
 

Niezbędnym elementem postępowania upadłościowego, o którym nie można zapominać w przypadku posiadaania wierzytelności w stosunku do upadłego dłużnika jest tryb dochodzenia swoich praw. Wierzyciel nie ma żadnej możliwości uzyskania zaspokojenia roszczeń w momencie, w którym toczy się postępowanie, a on nie zgłosił w jego toku swoich wierzytelności . Podobne stanowisko wyraził A. Jakubecki w glosie do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 6 października 2004 r.  
 

Wierzyciele powinni zgłosić swoje roszczenia sędziemu-komisarzowi na piśmie. Wymogi formalne takiego zgłoszenia zostały określone w art. 239 i 240 u.p.u.n. Następnie podlegają sprawdzeniu czy zgadzają się ze stanem faktycznym określonym przez upadłego. Moment ten jest kluczowy dla roszczeń wierzycieli. Pozytywnie zweryfikowane wierzytelności trafiają bowiem na listę wierzytelności, która zostaje ogłoszona w Monitorze Sądowym i Gospodarczym (art. 255 u.p.u.n.). Zgodnie z wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu, w postępowaniu upadłościowym ustaleniu na liście podlegają nie wszystkie wierzytelności upadłego, ale tylko te, które zostają zgłoszone przez wierzycieli i należycie udowodnione . Po zatwierdzeniu listy wierzytelności przez sędziego-komisarza, pełni ona rolę zbliżoną do wyroku w postępowaniu cywilnym . Warto podkreślić, iż taka lista nie korzysta z powagi rzeczy osądzonej. Wierzyciel, któremu odmówiono uznania roszczenia, będzie mógł domagać się zaspokojenia od upadłego po umorzeniu lub zakończeniu postępowania upadłościowego (art. 263 u.p.u.n.).
 

Skutki dla wierzyciela określa również art. 97 u.p.u.n. Stanowi on, iż  wynikające z umowy zawartej w związku z przyjęciem oferty złożonej przez upadłego może być dochodzone w postępowaniu upadłościowym tylko wtedy, gdy oświadczenie o przyjęciu oferty zostało złożone upadłemu przed dniem ogłoszenia upadłości.

W podrozdziale dotyczącym skutków postępowania związanych z osobą upadającego, zostało podkreślone, iż w wyniku ogłoszenia upadłości wygaśnie cały szereg zobowiązań i umów zawartych pomiędzy upadłym – nazywanym jeszcze dłużnikiem – a wierzycielem. Opisując skutki postępowania dotyczące wierzyciela, warto skupić się na skutkach jakie będzie rodziło rozwiązanie takich umów. Pierwszą z analizowanych umów jest umowa najmu lub dzierżawy nieruchomości. Skutki rozwiązania takiej umowy, w związku z ogłoszeniem upadłości określa art. 109 ust. 2. u.p.u.n. Zgodnie z treścią przepisu, wierzyciel może dochodzić odszkodowania w toku postępowania upadłościowego, w przypadku jeżeli upadłość dłużnika spowodowała rozwiązanie takiej umowy przed terminem w niej przewidzianym. Wierzyciel powinien dokonać zgłoszenia swoich wierzytelności sędziemu-komisarzowi. Ponadto wynajmujący lub wydzierżawiający będzie miał możliwość dochodzenia odszkodowania w związku z rozwiązaniem umowy przed terminem – ustawodawca wprowadził jednak ograniczenie, iż nie można dochodzić odszkodowania za czas dłuższy niż 2 lata. W przypadku jeżeli wierzycielem był bank, a wierzytelnością jest kwota jaką upadły był obowiązany uiszczać za skrytki bankowe, roszczenia banku będą mogły być dochodzone w toku postępowania upadłościowego według zasad określonych dla dochodzenia kosztów postępowania. W przypadku umów komisu lub zlecenia, druga strona umowy może dochodzić wierzytelności z tytułu poniesionych strat, spowodowanych ogłoszeniem upadłości. Wierzyciel będzie również miał możliwość do odstąpienia od takich umów, w momencie ogłoszenia upadłości, jednakże bez możliwości dochodzenia odszkodowania. Również w przypadku umowy agencyjnej, agent, będzie miał prawo dochodzenia swoich wierzytelności – w tym przypadku będzie to strata powodowana wygaśnięciem umowy – w toku postępowania upadłościowego. Jeżeli chodzi o umowy użyczenia to w tym przypadku skutek jaki wywołuje ogłoszenie upadłości będzie zależny od tego czy dana rzecz została wydana czy też nie. Jeżeli doszło do wydania rzeczy, to możliwość rozwiązania takiej umowy będzie miała każda ze stron. Natomiast w przypadku gdyby nie doszło do wydania przedmiotu, to w momencie ogłoszenia upadłości umowa wygaśnie z mocy prawa. Podobne skutek wywrze moment ogłoszenia upadłości w przypadku umowy pożyczki, w której nie nastąpiło wydanie przedmiotu umowy. 
 

Jak już zostało wspomniane, ogłoszenie upadłości będzie rodzić określone skutki wynikające z innych aktów prawnych. Pierwszą regulacją, której warto się przyjrzeć jest prawo wekslowe. Przepisy związane z upadłością znajdziemy w art. 43, 44 i 103 prawa wekslowego . Zgodnie z art. 43 pr.weksl., osoba posiadająca weksel trasowany, może wykonywać zwrotne poszukiwanie przeciw indosantom, wystawcy, tudzież innym dłużnikom wekslowym, po terminie płatności, jeżeli zapłata nie nastąpiła. Przepis ten ulega pewnej modyfikacji gdy dojdzie do ogłoszenia upadłości przez trasata. Wówczas posiadacz weksla może żądać od wskazanych powyżej osób zwrotnego poszukiwania nawet przed terminem zapłaty. Podobne prawo otrzymuje posiadacz weksla trasowanego. Będzie mógł dochodzić zwrotnego poszukiwania, jeżeli trasat przestanie spłacać swoje długi. Kolejną regulacją jest art. 44 pr.weksl. Zgodnie z treścią przepisów tego przepisu osoba posiadająca weksel trasowany może wykonywać zwrotne poszukiwanie tylko po przedstawieniu weksla do zapłaty i po dokonaniu protestu. Wyjątek od tej zasady będzie możliwy w przypadku ogłoszenia upadłości przez trasata – w takiej sytuacji wierzyciel wekslowy będzie miał prawo wykonywać roszczenie zwrotne bez dokonania protestu. Ostatni z wskazanych przepisów, czyli art. 103 pr.weksl. wskazuje nam na to, iż przepisy art. 43 i 44 pr.weksl. będzie można stosować w przypadku, gdy wierzyciel posiada weksel upadłego. Zatem podobnie jak w wymienionych przypadkach, będzie on mógł dochodzić swoich roszczeń od indosantów i poręczycieli gdy wystawca weksla ogłosi upadłości .

Kolejną gałęzią prawa, która wskazuje na określone skutki jakie wywołuje upadłość jest prawo czekowe . Zgodnie z regulacją art. 58 pr.czek. trasat jest zobowiązany odmówić zapłaty czeku, jeżeli doszło do jego wiadomości, że ogłoszono upadłość wystawcy. Analizując treść tego przepisu, dostrzegamy, iż co do zasady sam czek pozostaje ważny. Jednakże trasat, który posiada wiedzę o tym, że nastąpiła upadłość wystawcy czeku ma odmówić wypłaty środków. Gdyby nastąpiła taka wypłata, syndyk mógłby żądać od trasata wpłacenia równowartości środków wypłaconych, do masy upadłości .

W postępowaniu upadłościowym roszczenie powoda zostanie rozpoznane, jeśli zgłosi on swą wierzytelność sędziemu komisarzowi na podstawie art. 150 prawa upadłościowego, albo gdy sąd, do którego wierzyciel (świadomy lub nieświadomy upadłości dłużnika) wniósł sprawę, przekaże ją - uwzględniając wolę powoda (na podstawie art. 201 § 2 k.p.c.) sędziemu komisarzowi. 

Dla wierzyciela moment ogłoszenia upadłości może powodować również skutki związane z ewentualną próbą zabezpieczenia swoich roszczeń. Po ogłoszeniu upadłości dłużnika nie jest dopuszczalne wpisanie hipoteki przymusowej na nieruchomości dłużnika stanowiącej jego własność, chociażby wniosek o wpis został złożony przed tym ogłoszeniem.  Dopuszczalna jest po ogłoszeniu upadłości modyfikacja istniejącego przed tym zdarzeniem wpisu hipoteki przez nowy wpis osoby wierzyciela . Podobne stanowisko zajmował również Sąd Najwyższy w sprawie hipoteki umownej. Wynika to przede wszystkim z regulacji art. 81 u.p.u.n. Wyjątkiem od tej zasady będzie sytuacja,  w której wniosek o wpis hipoteki został złożony w sądzie co najmniej na sześć miesięcy przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości . Zostało to również potwierdzone w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 15 grudnia 2007 r.